Cùng một người, cùng một ánh sáng, chỉ khác chỗ đặt trong khung hình là ra hai tấm ảnh khác hẳn. Bố cục là phần dễ học nhất và bị bỏ qua nhiều nhất.

Quy tắc một phần ba, và khi nào nên bỏ qua

Chia khung hình thành ba phần bằng nhau theo cả chiều ngang và chiều dọc, rồi đặt chủ thể dọc theo một trong các đường đó thay vì ngay giữa. Đây là quy tắc bố cục được nhắc đến nhiều nhất, và lý do nó hiệu quả là vì nó tạo ra sự mất cân đối có kiểm soát, thứ giữ mắt người xem chuyển động thay vì đứng yên ở tâm.

Với ảnh chân dung, điều quan trọng nhất là đặt đôi mắt ở khoảng một phần ba từ trên xuống. Mắt là nơi người xem nhìn đầu tiên trong bất kỳ tấm ảnh nào có người, nên vị trí của mắt quan trọng hơn vị trí của toàn bộ cơ thể.

Quy tắc này nên bỏ qua khi bố cục đối xứng là chủ đích: người đứng giữa một khung cửa, giữa một hành lang, hoặc trong ảnh phản chiếu trên mặt nước. Đối xứng hoàn toàn có sức mạnh riêng, nhưng chỉ khi nó chính xác — lệch một chút thì trông như lỗi chứ không như lựa chọn.

Hậu cảnh là một nửa bức ảnh

Người mới chụp nhìn vào chủ thể; người có kinh nghiệm nhìn vào phần còn lại của khung hình. Đây là khác biệt lớn nhất giữa hai bên, và nó không đòi hỏi kỹ năng gì ngoài thói quen.

Mắt người tự động lọc bỏ những thứ không liên quan khi nhìn trực tiếp, nhưng máy ảnh ghi lại tất cả với độ rõ như nhau. Cột điện mọc ra từ đỉnh đầu, biển hiệu có chữ, thùng rác, người lạ đi ngang — không thứ nào trong số đó được bạn chú ý lúc chụp, và tất cả đều sẽ nổi bật khi xem lại.

Thói quen cần xây dựng rất đơn giản: trước khi bấm máy, quét mắt quanh bốn mép khung hình và chỉ nhìn vào phần nền. Hầu hết vấn đề được giải quyết bằng cách dịch sang ngang nửa bước hoặc hạ máy xuống một chút.

Khoảng trống phía trên đầu

Lỗi bố cục phổ biến nhất trong ảnh chụp người là để quá nhiều khoảng trống phía trên đầu. Nó xảy ra vì người chụp căn giữa khuôn mặt trong khung hình, và kết quả là một nửa trên là trời hoặc trần nhà, còn chân bị cắt ngang.

Với ảnh bán thân, đỉnh đầu nên nằm gần mép trên, chừa một khoảng nhỏ vừa đủ. Với ảnh toàn thân, khoảng trống trên đầu nên ít hơn khoảng trống dưới chân. Nguyên tắc chung: khoảng trống nên nằm ở phía mà chủ thể đang nhìn hoặc đang hướng tới, không phải phía trên đầu.

Nếu người trong ảnh đang nhìn sang trái, hãy chừa nhiều không gian hơn ở phía trái. Ánh nhìn tạo ra một hướng, và khoảng trống theo hướng đó làm bố cục cân bằng; khoảng trống ngược hướng làm bức ảnh có cảm giác chật chội.

Đường dẫn và chiều sâu

Một bức ảnh là mặt phẳng, và chiều sâu phải được gợi ra chứ không có sẵn. Cách hiệu quả nhất là dùng những đường hội tụ về phía xa: con đường, hàng cột, lan can, hàng cây, vạch kẻ. Những đường này dẫn mắt người xem đi từ tiền cảnh vào sâu trong ảnh.

Đặt chủ thể ở đâu đó dọc theo đường dẫn chứ không ở ngoài nó. Một con đường chạy về phía xa với người đứng bên lề thì đường dẫn dẫn mắt đi qua người và ra khỏi ảnh; cùng con đường đó với người đứng trong lòng đường thì đường dẫn kết thúc ở đúng chỗ cần.

Cách thứ hai để tạo chiều sâu là xếp lớp: một vật ở gần ống kính bị làm nhòe, chủ thể ở giữa, hậu cảnh phía sau. Chỉ cần một cành lá hoặc một góc tường ở tiền cảnh là bức ảnh có ba lớp thay vì một.

Chiều cao máy thay đổi nhiều hơn bạn nghĩ

Hầu hết ảnh được chụp ở đúng chiều cao mà người cầm máy đang đứng, vì đó là nơi tay họ ở. Đây là lựa chọn mặc định chứ không phải lựa chọn có suy nghĩ, và thay đổi nó là cách nhanh nhất để một tấm ảnh trông khác hẳn.

Máy thấp hơn tầm mắt làm chủ thể trông cao hơn, kéo dài chân, và đưa nhiều trời vào nền — thường là nền sạch hơn mặt đất. Máy cao hơn tầm mắt thu nhỏ dáng người, làm mắt trông to hơn, và cho cảm giác nhẹ nhàng hơn.

Với ảnh trẻ em hoặc thú nuôi, hạ máy xuống ngang tầm mắt của chúng gần như luôn cho kết quả tốt hơn hẳn so với chụp từ trên xuống. Đây là quy tắc đơn giản nhất trong toàn bộ bố cục và cũng là quy tắc bị bỏ qua nhiều nhất.

Đừng cắt ở khớp

Khi cắt cúp một tấm ảnh có người, tránh cắt ngay tại các khớp: cổ tay, khuỷu tay, đầu gối, mắt cá chân. Cắt đúng ở khớp làm chi thể trông như bị cụt, vì mắt người mong đợi khớp là chỗ nối chứ không phải chỗ kết thúc.

Cắt ở giữa các đoạn thì tự nhiên hơn nhiều: giữa đùi, giữa cẳng tay, giữa bắp chân. Ở những vị trí đó, mắt người tự hiểu rằng phần còn lại nằm ngoài khung hình.

Ngoại lệ đáng nhớ là cổ và cổ chân: cắt ngang cổ thì không bao giờ chấp nhận được, còn cắt ngang bàn chân thì luôn nên tránh trong ảnh toàn thân — thiếu bàn chân làm cả tấm ảnh có cảm giác chưa hoàn chỉnh, kể cả khi mọi thứ khác đều đúng.